Miratimi me kushte i raportit IBAR për Shqipërinë hapi rrugën për mbylljen në të ardhmen të kapitujve të negociatave me Bashkimin Europian, por njëkohësisht nxiti debate të forta në vend. Për të kuptuar më qartë se ku ndodhet Shqipëria në këtë proces, krahasimi më i afërt është ai me Malin e Zi, një vend kandidat që ndodhet më përpara në rrugën drejt Brukselit.
Podgorica e kaloi këtë fazë dy vite më parë, në qershor 2024. Ndryshimi kryesor është se Malit të Zi iu deshën më pak se dy javë për të siguruar konsensusin e vendeve anëtare, ndërsa për Shqipërinë procesi u zgjat nga fillimi i shkurtit deri në fund të majit.
Pyetja që shtrohet është e drejtpërdrejtë: pse Mali i Zi e kaloi këtë fazë pa shumë pengesa, ndërsa për Shqipërinë pati kaq shumë ngërç?
Sipas ekspertëve të integrimit dhe burimeve diplomatike në Bruksel, dallimi nuk lidhet vetëm me ecurinë teknike të reformave, por me mënyrën se si Bashkimi Europian e lexon sot situatën politike dhe institucionale në Shqipëri.
Për Malin e Zi, BE-ja u përqendrua kryesisht te verifikimi i reformave në kapitujt 23 dhe 24, që lidhen me shtetin ligjor, demokracinë dhe zbatimin e ligjit. Për Shqipërinë, megjithatë, qasja është më e ashpër. Brukseli nuk po sheh më vetëm nëse reformat janë miratuar në letër, por nëse institucionet e dala prej tyre janë në gjendje t’i rezistojnë presionit politik.
Kjo do të thotë se Shqipëria nuk po vlerësohet thjesht për ligjet e miratuara, por për aftësinë reale të shtetit për të mbrojtur institucionet e drejtësisë, sidomos SPAK-un, nga ndërhyrjet politike.
Në raportin e miratuar për Shqipërinë, shqetësimi kryesor lidhet me garancitë për mosndërhyrje në punën e SPAK-ut, me ndalimin e gjuhës linçuese nga zyrtarë të lartë ndaj drejtësisë dhe me mospengimin e veprimeve të organeve hetimore ndaj funksionarëve të lartë.
Këtu qëndron edhe ndryshimi më i madh me Malin e Zi. Për Podgoricën, miratimi i ligjeve për konfiskimin e pasurive të vëna nga korrupsioni dhe krimi u pa si hap i rëndësishëm. Për Tiranën, BE-ja kërkon më shumë se kaq. Ajo kërkon rezultate konkrete kundër zyrtarëve të përfshirë në korrupsion dhe krim.
Me fjalë të tjera, pyetja e Brukselit për Shqipërinë nuk është më nëse ka një ligj të mirë kundër korrupsionit, por nëse zyrtarët e korruptuar po hetohen dhe po ndëshkohen realisht.
Një rol të rëndësishëm në këtë ndryshim ka luajtur edhe metodologjia e re e zgjerimit të BE-së, e miratuar në vitin 2020. Sipas kësaj qasjeje, kriteret politike dhe sundimi i ligjit kanë marrë peshë më të madhe se progresi teknik apo ekonomik.
Më parë, procesi i negociatave ishte më teknik. Një kapitull hapej, shqyrtohej dhe më pas mbyllej. Sot logjika ka ndryshuar. Çështjet që lidhen me drejtësinë, korrupsionin, funksionimin demokratik dhe pavarësinë e institucioneve janë kthyer në themel të procesit.
Kjo do të thotë se një vend nuk mund të avancojë teknikisht në negociata nëse ka probleme serioze politike. Nëse ka regres në shtetin ligjor apo në funksionimin demokratik, BE-ja mund ta ngrijë ose ta kthejë pas procesin.
Një tjetër ndryshim i rëndësishëm është rritja e rolit të vendeve anëtare në raport me institucionet e Brukselit. Vende si Gjermania dhe Holanda kanë më shumë hapësirë për të kërkuar llogari, për të hyrë në detaje dhe për ta vështirësuar procesin nëse shohin mungesë rezultatesh konkrete në drejtësi apo shenja të kapjes së shtetit.
Kjo shpjegon edhe pse çështje si mosheqja e imunitetit të Belinda Ballukut dhe pengimi i drejtësisë për të vepruar janë bërë pjesë e diskutimit politik në raport me ecurinë e Shqipërisë drejt BE-së.
Në këtë pikë, deklarata e kryeministrit Edi Rama se Shqipëria “për Komisionin Europian e ka kaluar klasën” mund të jetë formalisht e vërtetë, por nuk mjafton. Procesi nuk varet më vetëm nga vlerësimi i Komisionit. Shtetet anëtare, sidomos ato me peshë, kanë sot më shumë ndikim për të kërkuar prova konkrete se reforma në drejtësi nuk po pengohet politikisht.
Edhe gjuha e përdorur në raportet IBAR tregon dallimin mes dy vendeve. Për Malin e Zi, raporti i vitit 2024 kishte një ton më diplomatik, më inkurajues dhe më teknik. BE-ja dukej e interesuar të shpërblente progresin teknik, të jepte një sinjal pozitiv për rajonin dhe të tregonte se procesi i zgjerimit funksionon.
Edhe kur përmendeshin dobësi, gjuha ndaj Malit të Zi ishte më neutrale. Kjo tregon se BE-ja e shihte sistemin politik malazez si relativisht të parashikueshëm, edhe pse jo të përsosur.
Për Shqipërinë, narrativa është më politike dhe më e kujdesshme. Mesazhi kryesor është se reformat janë reale dhe progresi është i dukshëm, por testi vendimtar është nëse shteti shqiptar mund të mbrojë institucionet e reformës nga presioni politik.
Në një përmbledhje të shkurtër, Shqipëria shihet nga BE-ja si një vend me potencial të lartë, por edhe me risk të lartë. Brukseli vlerëson ritmin e reformave në letër, por mbetet i shqetësuar për konsolidimin demokratik dhe për aftësinë e institucioneve për të vepruar të pavarura nga pushteti politik.
Prandaj, arsyeja pse Mali i Zi u pa me një lupë më zemërgjerë, ndërsa Shqipëria po trajtohet me më shumë ashpërsi, lidhet me një mesazh të qartë nga Bashkimi Europian: reformat teknike nuk mjaftojnë më.
Për Shqipërinë, tashmë testi kryesor është kultura demokratike, rezistenca ndaj kapjes së institucioneve dhe aftësia e shtetit për të funksionuar mbi interesat partiake.
