Bashkimi Evropian përballet me një sfidë në rritje në Ballkanin Perëndimor, ndërsa një rritje e investimeve të huaja, shumica e të cilave nga Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA), vë në provë aftësinë e bllokut për të promovuar qeverisje transparente, ndërsa zgjerimi fiton vrull të ri politik.
Një studim i ri Carnegie Europe paralajmëron se, ndërsa marinat, kullat dhe vendpushimet bregdetare të financuara nga jashtë kanë ndihmuar në riformësimin e horizontit nga Beogradi në Durrës, por kushtet sipas të cilave ngjizen këto projekte rrezikojnë të ndryshkin institucionet e dobëta në vend që t’i përgatisin ato për anëtarësim në BE.
Raporti i përgatitur nga ekspertët Alba Çela, Iva Čukić, Iliriana Gjoni dhe Aleksandër Trajçe argumenton se BE duhet të përshtasë më mirë ambiciet e saj politike me angazhimin ekonomik nëse dëshiron të drejtojë modelin e zhvillimit të rajonit.
“Në sistemet ku kapaciteti administrativ është i dobët dhe besnikëria politike është më e madhe se merita, gara për të tërhequr kapital mund të gërryejë në vend që të forcojë institucionet”, shkruan Carnegie. Rezultati, thotë ai, është një model ku progresi “matet më shpesh në beton sesa në qeverisje”.
Moment me rrezik të lartë
Investimet e huaja janë rritur në vitet e fundit, ndërsa qeveritë e Ballkanit Perëndimor kërkojnë financues për të nxitur rritjen dhe për të forcuar legjitimitetin politik. Midis viteve 2020 dhe 2023, hyrjet neto të IHD-ve ishin mesatarisht 6.4% të PBB-së -mbi katër herë më shumë se mesatarja e BE-së, sipas raportit – me Serbinë, Malin e Zi dhe Shqipërinë që kapën pjesën më të madhe.
Pjesa më e madhe e këtyre parave ka rrjedhur në pasuri të paluajtshme, rindërtim bregdetar dhe turizëm në vend të industrisë, sektorë që Carnegie vëren se janë “të prirur ndaj spekulimeve dhe pastrimit të parave kudo”, veçanërisht aty ku mbikëqyrja është e dobët.
Ndër lojtarët më aktivë të jashtëm është Emiratet e Bashkuara Arabe. Përmes rrjeteve të zhvilluesve të pasurive të paluajtshme dhe marrëveshjeve dypalëshe, vendi ka financuar sipërmarrje kryesore tregtare dhe turistike në të gjithë rajonin.
Këto investime, paralajmëron Carnegie, shpesh shfrytëzojnë “hapësirën midis rregullave të BE-së dhe zbatimit të brendshëm”, veçanërisht në vendet kandidate ku elitat politike mund të “sigurojnë burime alternative më të shpejta të legjitimitetit dhe kapitalit”.
Carnegie e përpunon këtë dinamikë përmes konceptit të “kapitalit gërryes”, të zhvilluar nga Qendra për Ndërmarrje Private Ndërkombëtare (CIPE) dhe të përcaktuar si investim që “jo vetëm që shfrytëzon boshllëqet e qeverisjes në vendet me struktura të dobëta ose të korruptuara, por edhe i bën këto boshllëqe më të gjera”.
Raporti argumenton se kushtëzimi i zgjerimit, dikur ndikimi më i fuqishëm i BE-së në rajon, ka humbur tërheqjen kur qeveritë gjejnë partnerë më pak kërkues për të financuar projekte transformuese. “Çështja nuk është mungesa e normave, por e zbatimit dhe pasojave të besueshme kur këto norma shkelen.”
Transformimi kontrovers i portit të Shqipërisë
Në Shqipëri, rindërtimi i Portit të Durrësit në një marinë luksoze është bërë një shkop rrufeje për kritika. Carnegie e përshkruan planin si “një studim rasti në kapitalin gërryes”, ku autoritetet publike shkëmbyen “disiplinën rregullatore” për spektakël vizual dhe dorëzim të shpejtë.
Rizhvillimit prej 2 miliardë eurosh, të udhëhequr nga një konsorcium i mbështetur nga Emiratet e Bashkuara Arabe, iu dha statusi i “investitorit strategjik”, duke hapur derën për transferime toke, stimuj tatimorë dhe miratime të përshpejtuara.
Ndërsa promovohet si një përmirësim që përafron Shqipërinë me standardet detare të BE-së, projekti mbështetet vetëm nga “160 milionë euro kapital i injektuar – gjysma e garantuar nga shteti”. Aktivitetet komerciale të portit do të zhvendosen në Porto Romano me kosto të konsiderueshme.
Komisioni Evropian tërhoqi fondet e mëparshme, duke paralajmëruar se rregulloret e investimeve duhet të sigurojnë “transparencë, konkurrencë dhe trajtim të barabartë”. Kritikët vendas thonë se publiku do të marrë përsipër rreziqet, ndërsa përfitimet do të grumbullohen për një rreth të ngushtë interesash politike dhe biznesi. Projekti, vëren raporti, perceptohet gjerësisht si “një marrëveshje për pak njerëz”.
Për më tepër, zhvendosja e operacioneve të ngarkesave nga Durrsi në Porto Romano, një ish-zonë industriale e kontaminuar nga dekada të tëra mbetjesh kimike dhe nafte, nënvizon brishtësinë kryesore të planifikimit të investimeve të para.
Carnegie paralajmëron se ristrukturimi i rrugës Durrës-Porto Romano “krijoi një reaksion zinxhir të zhvendosjes ekologjike, errësirës institucionale dhe përgjegjësisë publike”. Studimet e fizibilitetit janë të paplota dhe vlerësimet e ndikimit janë vonuar, thotë raporti, ndërsa thellimi rrezikon të shqetësojë “llumin toksik që përmban metale të rënda dhe hidrokarbure”.
Zonat e pasura me biodiversitet, siç është Laguna e Fllakës, tani ndodhen pranë “grumbullimeve të mbeturinave të lëna nga punimet paraprake”, me peshkatarët që raportojnë rënie të kapjeve. Ndërsa ligjet mjedisore të Shqipërisë pasqyrojnë direktivat e BE-së, Carnegie argumenton se zbatimi mbetet selektiv, duke lejuar që kapitali gërryes të lulëzojë në hendekun midis pajtueshmërisë formale dhe praktikës.
Mbikëqyrja e BE-së, përfundon raporti, shpesh kufizohet në “gjuhën procedurale”, duke normalizuar jashtëzakonshmërinë në vend që ta frenojë atë.
Një model rajonal
Në të gjithë Shqipërinë, Malin e Zi dhe Serbinë, Carnegie identifikon një ekonomi të përbashkët politike në të cilën projektet e mëdha përparojnë përmes negociatave të centralizuara, kornizave ligjore ad hoc dhe shqyrtimit të kufizuar publik. Autoritetet komunale shpesh lihen mënjanë dhe organet mbikëqyrëse nuk kanë burime dhe pavarësi.
Ndërsa aktivizmi qytetar ka kufizuar disa projekte, veçanërisht në Beograd, ndikimi i BE-së ka qenë i kufizuar. Prania financiare e bllokut, argumenton raporti, nuk është përkthyer në investime alternative, të bazuara në rregulla, që mund të konkurrojnë me kapitalin e shpejtë dhe me dukshmëri të lartë nga jashtë Evropës.
“Variabli vendimtar është qeverisja, jo gjeografia apo origjina e investitorëve”, shkruan Carnegie. Shtetet anëtare të BE-së, si Hungaria dhe Kroacia, kanë treguar se projektet e mbështetura nga Emiratet e Bashkuara Arabe mund të ndalen ose të riformësohen kur i nënshtrohen mbikëqyrjes së fuqishme dhe sistemeve të planifikimit të pavarur.
Raporti propozon pesë hapa për të forcuar ndikimin e BE-së. Së pari, ai i kërkon BE-së të përdorë kapitujt e pranimit në mënyrë më strategjike, duke përfshirë ekspertë brenda ministrive për të identifikuar “në kohë reale” se si “boshllëqet ligjore, shkurtesat administrative ose diskrecioni politik” pengojnë harmonizimin. Mbyllja e kapitullit duhet të varet më drejtpërdrejt nga integriteti i prokurimit, lejet mjedisore dhe pavarësia gjyqësore.
Së dyti, krijimi i një “mbikëqyrësi rajonal të kapitalit korroziv” do të ofronte tabela publike që krahasojnë projektet e mëdha të mbështetura nga jashtë përtej kufijve.
Së treti, bashkitë duhet të fuqizohen përmes partneriteteve të mbështetura nga BE-ja, duke u dhënë atyre mjetet për të shqyrtuar dhe menaxhuar investimet “sipas kushteve të tyre”.
Së katërti, një qendër rajonale e propozuar për turizëm të qëndrueshëm dhe qeverisje mjedisore në Ulqin do të adresonte mungesat kronike të kapacitetit profesional për të zbatuar standardet e BE-së.
Së fundmi, Carnegie bën thirrje për një kornizë BE-Emiratet e Bashkuara Arabe që siguron që investimet e Emirateve të kanalizohen përmes rregullave të prokurimit dhe mjedisit në përputhje me ligjin e BE-së. Një platformë investimi në nivel bashkie mund të drejtojë kapitalin drejt projekteve më të vogla dhe transparente, ndërsa një vëzhgues i udhëhequr nga BE-ja do të krahasonte pajtueshmërinë.
Në të gjitha masat, raporti thekson se besueshmëria varet nga zbatimi: “Pa partneritet të dukshëm dhe standarde të zbatueshme, të tjerët ndërhyjnë për të përcaktuar se si duket zhvillimi.”
Studimi i Carnegie arrin në përfundimin se qeveritë, bashkitë dhe aktorët qytetarë të Ballkanit Perëndimor tashmë formësojnë atë që mund të arrijë kapitali i huaj. Detyra e BE-së është të sigurojë që këto rregulla të jenë të qarta, të qëndrueshme dhe elastike.
