Në hyrje të Gjirit të Vlorës, ku ujërat e Adriatikut ngushtohen dhe kontrollohen, një nga episodet më paradoksale të Luftës së Ftohtë ndodhi në vitet 1950. Instalacioni detar në Pashalimani, i njohur edhe si baza e Palermos, u transformua në një pikëmbështetjeje sovjetike në Mesdhe, në një kohë kur Shqipëria e vogël e Enver Hoxhës ishte një nga aleatët më besnikë të Bashkimit Sovjetik.
Baza e Pashalimanit, disa kilometra në jug të Vlorës, u zgjodh për një arsye të qartë: ajo ofronte mbrojtje fizike, thellësi dhe mundësinë për të kontrolluar rrugët detare që të çonin nga Adriatiku në Detin Jon. Ishte atje që u instaluan disa nga 12 nëndetëset ruse të tipit Whiskey (Projekti 613), anije dizel-elektrike me gjashtë tuba silure, të përshtatshme për misione mbikëqyrjeje dhe kundër-zbarkimit në dete të mbyllura.
Për Moskën, baza nuk ishte vetëm një lehtësi. Ishte e vetmja pikëmbështetje e fortë në Mesdhe para pranisë së përhershme të Rusisë në Siri vite më vonë. Për NATO-n, prania e nëndetëseve sovjetike kaq afër bregdetit italian ishte një kujtesë e vazhdueshme se Lufta e Ftohtë po zhvillohej edhe në ujërat e Adriatikut.
Miti thotë se që nga vdekja e Hoxhës, kjo bazë e veçantë nuk i ka hapur dyert dhe askush nuk e di se çfarë ka brenda, pasi vetëm ai dhe rrethi i tij i ngushtë i dinin kodet.
Kjo bazë e veçantë ishte një nga bazat më sekrete në Shqipërinë e Hoxhës. Për të ndërtuar dhe operuar këtë bazë të veçantë, një zonë e madhe ishte evakuuar nga popullsia e përgjithshme. Regjimi ua ndaloi të gjithëve të shkonin në këtë pikë të veçantë, ndërsa kishte krijuar edhe baza këmbësorie në dhe pranë malit ku ndodhej baza detare, si për shpërqendrim (në mënyrë që ata të mendonin se ishte një bazë këmbësorie) ashtu edhe për ruajtjen e saj.
Dëshmi të tjera nga civilë që shërbenin në atë kohë në kampet aty pranë thonë se një anije mund të hynte nga kjo pikë specifike dhe të gjendej disa kilometra larg, duke kaluar përmes maleve.
Konflikti ideologjik që u shndërrua në një krizë ushtarake
Prishja e Hoxhës me Rusinë filloi të bëhej e dukshme pas vitit 1956, kur Hrushovi nisi destalinizimin. Hoxha, i palëkundur në ortodoksinë staliniste, e konsideroi vijën e re “tradhti”. Mosmarrëveshja politike gradualisht u shndërrua në një krizë besimi dhe, përfundimisht, në konfrontim të hapur.
Në vitet 1960-1961, marrëdhëniet midis dy vendeve u shembën. Sovjetikët kërkuan tërheqjen e nëndetëseve dhe personelit të tyre nga Pashalimani. Pala shqiptare kundërshtoi pronësinë e një pjese të materialit, duke argumentuar se ai ishte blerë sipas marrëveshjeve dypalëshe dhe nuk mund të hiqej në mënyrë të njëanshme.
Tensionet arritën kulmin në pranverën e vitit 1961
Forcat shqiptare rrethuan bazën e Palermos dhe kërkuan që sovjetikët të tërhiqeshin. Pavarësisht kërcënimeve dhe presionit nga të dyja palët, Moska zgjodhi të mos përshkallëzonte ushtarakisht. Deri në vjeshtën e vitit 1961, shumica e njësive sovjetike ishin tërhequr. Nga 12 nëndetëset e skuadriljes, tetë u tërhoqën nga Bashkimi Sovjetik, ndërsa katër mbetën në Shqipëri, duke rënë nën kontrollin e marinës shqiptare. Ishte një disfatë simbolike, si dhe thelbësore, për Moskën: për herë të parë, një vend i vogël i Bllokut Lindor kishte rrëmbyer pajisje ushtarake nga flota sovjetike.
Izolimi dhe aleanca e re
Evakuimi i bazës së Palermos shënoi fundin përfundimtar të pranisë ushtarake sovjetike në Shqipëri. Tirana iu drejtua Republikës Popullore të Kinës, në kontekstin e ndarjes sino-sovjetike, ndërsa regjimi i Hoxhës miratoi një politikë edhe më izolacioniste, duke investuar në fortifikime dhe vetëmjaftueshmëri.
Baza e Palermos mbeti aktive nën kontrollin e Shqipërisë për dekada, por ajo kurrë nuk u bë më një pikë qendrore e ekuilibrit detar global. Në vitin 1961, në atë gji të mbyllur të Adriatikut, u vendos fati jo vetëm i një duzine nëndetësesh. Pozicioni i një vendi të vogël përballë një superfuqie dhe arkitektura e fuqisë së të gjithë rajonit ishte në rrezik.
