Shtetet e Bashkuara hynë në luftë me Iranin për arsye që mbeten ende të paqarta. Në momente të ndryshme, presidenti dhe njerëzit e tij kanë dhënë shpjegime të ndryshme: herë si një luftë parandalimi për vetëmbrojtje, herë si përpjekje për të ndalur rindërtimin e programit bërthamor iranian, e madje edhe si një përpjekje për ndryshim regjimi.
Justifikimi duket se ndryshon në varësi të kujt i drejtohet mesazhi, duke e bërë të vështirë të kuptohet se cili është qëllimi përfundimtar i kësaj lufte, apo nëse ekziston vërtet një strategji e qartë.
Në këtë situatë të paqartë lind pyetja kryesore: si mund të përfundojë kjo luftë?
Media amerikane Vox përpiqet ti japë përgjigje kësaj pyetje duke folur me ekspertët e Iranit, Lindjes së Mesme dhe politikës ushtarake amerikane, për të cilët shkruan se janë kryesisht dakord për një gjë: skenari më optimist i administratës Trump, që bombardimet amerikane të nxisin popullin iranian të ngrihet dhe të rrëzojë regjimin, është shumë pak i besueshëm.
“Nuk ka asnjë precedent historik që bombardimet ajrore të çojnë në rrëzimin e një regjimi nga një kryengritje popullore,” thotë Hussein Banai, profesor i politikës iraniane në Universitetin Indiana-Bloomington.
Nëse kjo analizë është e saktë, atëherë ekzistojnë dy drejtime të mundshme për zhvillimin e luftës: një marrëveshje politike ose një përshkallëzim i mëtejshëm i konfliktit.
Pse bombardimet nuk pritet të rrëzojnë regjimin
Administrata Trump e nisi këtë luftë pjesërisht sepse përplasjet e mëparshme me Iranin kishin rezultuar më pak të rrezikshme nga sa pritej. Vrasja e gjeneralit iranian Qassem Soleimani në vitin 2020 dhe sulmet ndaj objekteve bërthamore nuk prodhuan përshkallëzimin e madh që shumë analistë kishin parashikuar.
Por situata aktuale është ndryshe. Irani tashmë ka reaguar duke goditur disa vende të Gjirit dhe duke paralajmëruar një bllokadë të mundshme të Ngushticës së Hormuzit, një nga rrugët më të rëndësishme të tregtisë globale.
Për më tepër, Teherani prej kohësh është përgatitur për një skenar të ndryshimit të regjimit. Institucionet shtetërore janë strukturuar në mënyrë që të vazhdojnë funksionimin edhe në rast se figura të larta politike eliminohen.
Kjo është një nga arsyet pse vrasja e liderit suprem Ali Khamenei nuk ka sjellë destabilizim të menjëhershëm. Ndryshe nga liderë të tjerë autoritarë, sistemi politik iranian nuk varet nga një figurë e vetme.
“Gjithçka që po shohim tregon se udhëheqja është ende në kontroll dhe nuk ka shenja që një protestë popullore mund ta rrëzojë regjimin,” thotë Ken Pollack nga instituti Middle East Institute.
Ekspertët theksojnë se edhe ushtria iraniane është pjesë integrale e sistemit politik. Një grusht shteti ushtarak do të nënkuptonte në thelb rrëzimin e vetvetes.
Po ashtu, një kryengritje popullore duket shumë e pamundur. Kur iranianët protestuan masivisht vetëm pak muaj më parë, regjimi reagoi me dhunë ekstreme, duke vrarë dhjetëra mijëra njerëz në një periudhë shumë të shkurtër.
Skenari më i mundshëm: një përfundim i kufizuar i luftës
Në mungesë të një ndryshimi regjimi, shumica e ekspertëve besojnë se lufta mund të përfundojë me një kompromis.
“Është pothuajse e pashmangshme që Trump në një moment të tërhiqet nga objektivat maksimaliste dhe të kënaqet me diçka më të vogël,” thotë Michael Koplow nga Israel Policy Forum.
Një mundësi është një marrëveshje e tipit “modeli Venezuelë”, ku SHBA shpall një fitore politike pas disa koncesioneve nga Teherani.
Këto koncesione mund të lidhen me programin bërthamor iranian, prodhimin e raketave balistike dhe mbështetjen për milicitë në rajon si Hezbollah në Liban, apo Houthit e Jemenit.
Nëse Irani bën disa lëshime në këto fusha, administrata amerikane mund ta paraqesë këtë si sukses dhe ta mbyllë luftën.
Një tjetër mundësi është që SHBA të shpallë thjesht fitore simbolike, duke theksuar eliminimin e Khameneit dhe dëmtimin e objekteve bërthamore, dhe të tërhiqet pa një marrëveshje të plotë.
Një skenar i tillë do të ndryshonte pak situatën reale në terren, por do të ishte në përputhje me mënyrën si Trump shpesh menaxhon krizat ndërkombëtare, sidomos nëse ekonomia globale fillon të ndjejë presion.
Skenari më i rrezikshëm: përshkallëzim i madh
Ekziston edhe një mundësi tjetër, shumë më e rrezikshme, që konflikti të përshkallëzohet në një luftë të gjerë, të ngjashme me pushtimin e Irakut në vitin 2003.
Shumica e analistëve e konsiderojnë këtë skenar të pamundur, pasi SHBA nuk duket e gatshme për një tjetër luftë të madhe tokësore në Lindjen e Mesme.
Megjithatë, disa ngjarje mund ta ndryshojnë situatën. Për shembull, nëse Irani arrin të kryejë një sulm të madh ndaj forcave amerikane, duke vrarë dhjetëra ushtarë ose duke fundosur një anije ushtarake, presioni për një reagim shumë më të fortë do të rritej ndjeshëm.
Në një situatë të tillë, përshkallëzimi mund të bëhet i pakontrollueshëm.
“Askush nuk e nis një luftë duke menduar se do të përfundojë në një batak,” thotë politologia Caitlin Talmadge nga MIT. “Por historia e luftërave na tregon se askush nuk e kontrollon plotësisht mënyrën se si ato zhvillohen.”
Shumë të panjohura…
Në këtë moment, skenarët më të mundshëm mbeten dy, një marrëveshje e kufizuar ose një tërheqje e njëanshme amerikane. Por rreziku i përshkallëzimit nuk mund të përjashtohet.
Luftërat janë jashtëzakonisht të paparashikueshme dhe konflikti aktual tashmë është përhapur në të gjithë rajonin.
Ajo që Trump ka nisur mund të mos jetë më plotësisht nën kontrollin e tij. Dhe historia ka treguar se edhe liderët që hyjnë në luftë duke premtuar ndërhyrje të kufizuara, mund të përfundojnë të përfshirë në konflikte shumë më të mëdha nga sa kishin imagjinuar.
