Miliona njerëz po përballen me pasojat fizike, emocionale dhe financiare të kancerit, një sëmundje që merr më shumë se 26 000 jetë çdo ditë, sipas një raporti të publikuar sot nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH).
Me rreth 20.6 milionë raste të reja dhe afër 10 milionë vdekje çdo vit, kanceri mbetet shkaku i dytë kryesor i vdekjes në nivel global, pas sëmundjeve kardiovaskulare.
Përmbysja e këtij trendi do të kërkojë një ndryshim themelor drejt një qasjeje të përqendruar te njerëzit që i përgjigjet nevojave shëndetësore dhe përvojave të jetuara të njerëzve dhe komuniteteve të prekura. Pa veprime urgjente, rastet vjetore të kancerit parashikohet të rriten në gati 35 milionë deri në vitin 2050.
Raporti Global i OBSH-së për Statusin mbi Kancerin 2026, i zhvilluar së bashku me Agjencinë Ndërkombëtare për Kërkime mbi Kancerin (IARC), ofron një analizë gjithëpërfshirëse të progresit në fusha kyçe si angazhimi politik, parandalimi i kancerit – veçanërisht përmes programeve të kontrollit të duhanit dhe vaksinimit – dhe investimet në trajtim.
Megjithatë, raporti zbulon gjithashtu pabarazi të vazhdueshme dhe në zgjerim në aksesin në parandalim, diagnozë, trajtim dhe kujdes mbështetës, duke lënë miliona njerëz pa shërbimet që u nevojiten. Analiza e tij tregon se ndërsa 87% e grave me kancer të gjirit mbijetojnë 5 vjet pas diagnozës së tyre në vendet me të ardhura të larta, vetëm rreth 42% e bëjnë këtë në vendet me të ardhura të ulëta.
Më pak se një në tre vende aktualisht përfshijnë kujdesin ndaj kancerit në paketat e tyre universale të mbulimit shëndetësor.
“Kanceri është një sëmundje thellësisht personale që na prek pothuajse të gjithëve. Por nëse një person i mbijeton kancerit nuk duhet të varet kurrë nga vendi ku ka lindur ose nga sa fiton”, tha Drejtori i Përgjithshëm i OBSH-së, Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus. “Pabarazitë e dokumentuara në këtë raport nuk janë të pashmangshme; ato janë pasojë e zgjedhjeve dhe mund të përmbysen përmes veprimeve më të forta dhe të unifikuara.”
Shumica e njerëzve do të preken nga kanceri në një moment të jetës së tyre, qoftë përmes diagnozës së tyre ose të një anëtari të ngushtë të familjes. Përtej ndikimit të tij në shëndet, kanceri mbetet një nga sfidat më shkatërruese financiare dhe sociale që një familje mund të përballet.
Sondazhi i parë i OBSH-së mbi njerëzit e prekur nga kanceri zbuloi se të paktën 45% përjetojnë vështirësi financiare, më shumë se gjysma raportojnë sfida të shëndetit mendor dhe pothuajse të gjithë kujdestarët raportojnë tendosje, duke përfshirë shërbime të papaguara dhe izolim social.
Shkalla e kancerit në rajone të ndryshme
Barra e kancerit ndryshon ndjeshëm midis rajoneve. Në vitin 2024, Azia përbënte pjesën më të madhe, me më shumë se gjysmën e të gjitha rasteve të kancerit (50.7%) dhe vdekjeve (56.5%), duke reflektuar popullsinë e saj të madhe.
Evropa mbante një barrë disproporcionalisht të lartë, duke kontribuar me 21% të rasteve globale dhe 20% të vdekjeve pavarësisht se kishte vetëm rreth 9% të popullsisë së botës. Në të kundërt, shumë vende në Afrikë dhe pjesë të Azisë përjetojnë incidencë më të ulët, por vdekshmëri disproporcionalisht të lartë.
Kanceri i mushkërive mbetet shkaku kryesor i vdekjes nga kanceri në nivel global. Kanceri i mushkërive, i prostatës dhe ai kolorektal janë ndër kanceret më të zakonshme tek burrat, ndërsa kanceri i gjirit, i mushkërive dhe ai kolorektal përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të barrës tek gratë.
Pothuajse katër në dhjetë raste të kancerit në nivel global janë të lidhura me faktorë rreziku të parandalueshëm, veçanërisht infeksione të tilla si papillomavirusi njerëzor (HPV), hepatiti B dhe C, dhe helicobacter pylori, alkooli, përdorimi i duhanit, indeksi i lartë i masës trupore dhe aktiviteti fizik i pamjaftueshëm, duke theksuar rolin kritik të parandalimit.
“Ndërsa po shohim ulje të disa niveleve të kancerit në vendet që kanë zbatuar politika parandaluese, progresi ka qenë shumë i ngadaltë”, tha Dr. Elisabete Weiderpass, Drejtoreshë e Agjencisë Ndërkombëtare për Kërkime mbi Kancerin (IARC) të OBSH-së. “Profili i kancerit po evoluon, i nxitur gjithnjë e më shumë nga nivelet në rritje të obezitetit, pasivitetit fizik, dietave të pashëndetshme dhe ndotjes së ajrit. Parandalimi i kancerit duhet të mbetet një përparësi politike.”
Përfitime të mëdha, por boshllëqet vazhdojnë
Raporti vëren përfitime të konsiderueshme në fushat kryesore të politikave. Përdorimi i duhanit ka rënë me 27% që nga viti 2010, duke kontribuar në uljen e rasteve të kancerit të mushkërive dhe vdekjeve në disa rajone.
Kanceret e lidhura me infeksionet po ulen gjithashtu falë zgjerimit të mbulimit të vaksinimit dhe përmirësimit të ujit, kanalizimeve dhe higjienës (WASH), si dhe parandalimit dhe kontrollit të infeksioneve.
Angazhimi politik është forcuar, me 82% të vendeve që tani kanë plane kombëtare për kontrollin e kancerit, nga 50% në vitin 2010. Në vendet me të ardhura të larta, programet e zbulimit të hershëm kapin shumicën e kancerit të gjirit dhe 74% e grave janë kontrolluar për kancerin e qafës së mitrës.
Inovacioni shkencor po përshpejtohet; provat klinike të regjistruara janë rritur me një normë vjetore prej 7.3% midis viteve 2005 dhe 2021.
Megjithatë, këto përparime nuk po përkthehen në veprime shpëtimtare me ritmin e kërkuar. Barnat thelbësore kundër kancerit mbeten shumë larg mundësisë për shumë njerëz: disponueshmëria e 20 barnave kryesore prioritare kundër kancerit varion nga vetëm 9% në 54% në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme, krahasuar me 68% në 94% në vendet me të ardhura të larta.
Dhe pasojat e këtyre boshllëqeve ndihen më shumë nga njerëzit që jetojnë me kancer dhe familjet e tyre.
“Kanceri nuk është vetëm një diagnozë mjekësore – ai ndikon thellësisht, në mënyrë të pacaktuar, në çdo aspekt të jetës së një personi, si dhe të familjes së tij”, tha Clarissa Schilstra, një e mbijetuar e kancerit në fëmijëri dhe një nga drejtueset e anketës së OBSH-së.
“Ne i nxisim politikëbërësit të angazhohen në mënyrë kuptimplote me njerëzit e prekur nga kanceri. Duke shprehur përvojat tona të jetuara, ne mund të informojmë zgjidhje më të drejta dhe efektive për të mbrojtur dhe promovuar jetën dhe mirëqenien e të ardhmes.
Duke ecur drejt një axhende të kontrollit të kancerit të përqendruar te njerëzit
Raporti shënon një mundësi të rëndësishme për t’i vendosur njerëzit e prekur nga kanceri në qendër të përpjekjeve për kontrollin e kancerit.
Ai u bën thirrje qeverive, organizatave ndërkombëtare, shoqërisë civile, institucioneve akademike, sektorit privat dhe OBSH-së të punojnë së bashku për të ofruar një qasje holistike dhe të përqendruar te njerëzit për t’u kujdesur për individët dhe familjet e prekura nga kanceri.
Për të mbështetur këtë vizion, raporti përshkruan shtatë rekomandime kryesore dhe tre ndryshime strategjike që do të zbatohen në të gjitha vendet dhe komunitetet:
Aftësi më të mira: Integrimi i kontrollit të kancerit në mbulimin shëndetësor universal dhe investimi në kapitalin njerëzor për të parandaluar dhe kontrolluar kancerin;
Mbrojtje më të mira: Vendosja e njerëzve me përvojë të jetuar në qendër të sistemeve të kancerit, duke forcuar mbrojtjen sociale; dhe
Vlerë më e mirë: Përputhja e kërkimit dhe inovacionit me nevojat e shëndetit publik dhe sigurimi i aksesit të barabartë në përparimet e bazuara në vlera në kujdes.
Zgjedhjet e bëra dhe veprimet e ndërmarra sot do të formësojnë barrën e kancerit që do të mbajnë brezat e ardhshëm. Duke miratuar një qasje të përqendruar te njerëzit, duke bërë investime strategjike dhe të qëndrueshme dhe duke ruajtur një angazhim të palëkundur për barazi, vendet mund të zvogëlojnë barrën e kancerit dhe të përmirësojnë rezultatet për të gjithë, kudo.
