Për gati një vit, gara për pasuesin e António Guterres është zhvilluar në sy të publikut. Kandidatët kanë prezantuar programet e tyre, kanë marrë pjesë në debate të hapura dhe kanë shpalosur vizionin për të ardhmen e Organizatës së Kombeve të Bashkuara.
Por tani procesi hyn në fazën më vendimtare dhe më pak transparente: atë që zhvillohet larg kamerave. Këtë javë, Këshilli i Sigurimit nis të ashtuquajturat “straw polls”, konsultime jozyrtare që tradicionalisht përcaktojnë se kush do të rekomandohet për postin e Sekretarit të Përgjithshëm.
Në teori ato nuk zgjedhin fituesin, por në praktikë tregojnë se cili kandidat ka gjasat më të mëdha të marrë miratimin e Këshillit dhe më pas emërimin nga Asambleja e Përgjithshme.
Kushdo që do të marrë drejtimin e OKB-së do të përballet me një nga mandatet më të vështira në dekada. Lufta në Ukrainë, konflikti në Lindjen e Mesme, rivaliteti gjithnjë e më i fortë mes SHBA-së dhe Kinës, krizat ekonomike dhe financiare, si edhe vështirësitë e sistemit shumëpalësh, e kanë vënë organizatën përballë sfidave të paprecedenta.
Diplomacia që zhvillohet në heshtje
Ndryshe nga zgjedhjet e së kaluarës, procesi është bërë më transparent. Që prej vitit 2016 kandidatët publikojnë programet, zhvillojnë debate dhe i përgjigjen pyetjeve të shteteve anëtare dhe shoqërisë civile.
Megjithatë, kur vjen momenti vendimtar, transparenca zëvendësohet nga negociatat e mbyllura. Pesëmbëdhjetë anëtarët e Këshillit të Sigurimit votojnë për secilin kandidat me tre alternativa: “inkurajohet”, “dekurajohet” ose “pa opinion”.
Ky proces përsëritet disa herë derisa të dalë një emër që siguron mbështetje të mjaftueshme. Por numri i votave nuk është elementi më i rëndësishëm. Ajo që ka vërtet peshë është mungesa e kundërshtimit nga pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit – Shtetet e Bashkuara, Rusia, Kina, Franca dhe Mbretëria e Bashkuar.
Çdo njëri prej tyre mund të bllokojë kandidaturën përmes vetos. Për këtë arsye shumë diplomatë e konsiderojnë procesin më tepër politik sesa meritokratik. Programet dhe debatet publike kanë rëndësinë e tyre, por vendimi final merret përmes negociatave diskrete mes kryeqyteteve më të fuqishme të botës.
Një garë pa favorit
Ndryshe nga zgjedhjet e kaluara, këtë herë nuk ka një kandidat që dominon garën. Mes emrave më të njohur është argjentinasi Rafael Grossi, drejtori i përgjithshëm i Agjencisë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA).
Ai është bërë një figurë kyçe në dosjet bërthamore të Iranit dhe në menaxhimin e krizës rreth centralit të Zaporizhias në Ukrainë. Mbështetësit e tij vlerësojnë aftësinë negociuese, ndërsa kritikët e akuzojnë se ka bërë lëshime të tepërta ndaj Teheranit.
Një tjetër emër i rëndësishëm është ish-presidentja e Kilit, Michelle Bachelet, e cila ka drejtuar edhe Zyrën e Komisionerit të Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut. Ajo shihet si një figurë me profil të fortë në mbrojtjen e të drejtave themelore, por kandidatura e saj është shoqëruar me polemika politike, si nga konservatorët amerikanë, ashtu edhe pas tërheqjes së mbështetjes zyrtare nga qeveria e Kilit.
Në garë është edhe ish-presidentja e Asamblesë së Përgjithshme, ekuadoriania María Fernanda Espinosa, e cila kërkon një koordinim më të mirë mes agjencive të shumta të OKB-së.
Ndërkohë, kostarikania Rebeca Grynspan, aktualisht në krye të UNCTAD-it, e ka përqendruar fushatën te reforma financiare dhe përdorimi më efikas i burimeve të organizatës.
Lista plotësohet nga diplomatja e Guajanës Carolyn Rodrigues-Birkett, e cila do të bëhej gruaja e parë nga Karaibet në krye të OKB-së, si dhe ish-presidenti i Senegalit Macky Sall, i mbështetur nga disa vende afrikane dhe i angazhuar për një reformë të Këshillit të Sigurimit.
Së fundmi garës iu bashkua edhe ugandezi Olara Otunnu, ish-zëvendëssekretar i përgjithshëm i OKB-së dhe ish-përfaqësues special për fëmijët në konfliktet e armatosura.
Hyrja e tij tregon se gara mbetet plotësisht e hapur dhe nuk përjashtohet shfaqja e kandidatëve të tjerë nëse asnjë nga emrat aktualë nuk arrin të sigurojë konsensus.
Fuqitë e mëdha do të vendosin
Përzgjedhja nuk do të varet vetëm nga aftësitë personale të kandidatëve. Pas një sekretari të përgjithshëm europian si António Guterres, shumë diplomatë besojnë se radha i takon Amerikës Latine, rajon nga i cili vijnë disa prej kandidatëve kryesorë.
Njëkohësisht po shtohet presioni që, për herë të parë në historinë mbi 80-vjeçare të organizatës, drejtimi i OKB-së t’i besohet një gruaje. Megjithatë, historia ka treguar se këto konsiderata nuk janë vendimtare.
Ajo që peshon më shumë është nëse pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit janë të gatshëm të pranojnë të njëjtin kandidat. SHBA-ja kërkon një drejtues të aftë për të çuar përpara reformat dhe për të përballuar krizën financiare të organizatës.
Rusia synon të shmangë një figurë që e konsideron armiqësore pas përplasjeve për Ukrainën. Kina preferon një drejtim që forcon multilateralizmin pa ndërhyrë në çështjet e brendshme të shteteve. Franca dhe Britania kërkojnë një figurë që ruan rolin ndërmjetësues të OKB-së.
Në fund, objektivi nuk është domosdoshmërisht zgjedhja e kandidatit më të mirë, por e atij që asnjë nga fuqitë e mëdha nuk është e gatshme ta bllokojë.
Pikërisht për këtë arsye, konsultimet që nisin këtë javë shihen si testi i parë i aftësisë së pesë fuqive për të gjetur një kompromis. Nga rezultati i tyre nuk do të varet vetëm emri i pasuesit të Guterres, por edhe drejtimi që do të marrë OKB-ja në një periudhë kur rendi ndërkombëtar po përballet me sfidat më të mëdha që nga fundi i Luftës së Ftohtë.
