Shqipëria po përjeton një klimë gjithnjë e më të ngrohtë dhe të ndryshueshme. Një studim i bazuar në të dhënat e temperaturës dhe reshjeve për periudhën 1979-2023 tregon se temperaturat janë rritur në të gjithë vendin, me ndryshimet më të theksuara në zonat malore dhe lindore. Në të njëjtën kohë, reshjet mesatare vjetore janë rritur, por kjo nuk do të thotë se Shqipëria po bëhet domosdoshmërisht më e lagësht. Muajt e thatë mbeten të shpeshtë, ndërsa reshjet priren të përqendrohen në më pak episode, por potencialisht më intensive.
Gjatë 45 viteve të fundit, klima e Shqipërisë ka shfaqur ndryshime të dukshme, veçanërisht në temperaturë dhe në mënyrën e shpërndarjes së reshjeve. Një analizë e periudhës 1979-2023, e paraqitur në studimin Assessing Climate Change in Greece and Albania by Temperature and Rainfall Spatiotemporal Patterns and Trends, ofron një tablo të qartë të këtyre ndryshimeve.
Një nga prirjet më të dukshme është rritja e temperaturave mesatare vjetore në të gjithë territorin shqiptar. Megjithëse ngrohja është e pranishme në të gjithë vendin, ajo nuk është e njëjtë kudo. Zonat malore dhe me lartësi më të madhe, veçanërisht në pjesën lindore të Shqipërisë, kanë regjistruar sinjalet më të forta të ngrohjes.
Korça rezulton prefektura me rritjen më të madhe të temperaturës, me +2.4°C, e ndjekur nga Kukësi me +2.1°C. Në prefekturat qendrore, rritja është më e moderuar, rreth 1.4-1.7°C, ndërsa zonat bregdetare dhe pjesët jugperëndimore kanë regjistruar rritje më të vogla.
Këto ndryshime janë veçanërisht të dukshme në dekadat e fundit. Për Tiranën, të dhënat tregojnë një tendencë të qartë rritëse të temperaturës mesatare vjetore, e cila bëhet më e theksuar që nga fundi i viteve 1990 dhe gjatë dy dekadave të fundit. Kjo tregon se ngrohja nuk është një ndryshim i shpërndarë në mënyrë të barabartë përgjatë gjithë periudhës, por është bërë veçanërisht e dukshme në vitet më të fundit.
Një tjetër tregues interesant vjen nga analiza mujore e temperaturave në Tiranë. Nga 540 muajt e periudhës 1979-2023, 41% u klasifikuan si më të ngrohtë se norma klimatike, ndërsa 30% si normalë dhe 29% si më të ftohtë. Me përjashtim të majit dhe shtatorit, të cilët u shfaqën më shpesh si muaj normalë, muajt e tjerë kanë pasur më shpesh karakteristika më të ngrohta se vlerat mesatare klimatike.
Kjo prirje ka pasoja që shkojnë përtej temperaturës së ajrit. Një klimë më e ngrohtë mund të ndikojë në kohëzgjatjen e valëve të të nxehtit, në kohëzgjatjen e stinëve, në sasinë e dëborës në zonat malore dhe në kërkesën për ujë. Për ekosistemet, ndryshimet e temperaturës mund të ndikojnë në ciklet sezonale të bimëve dhe kafshëve, në shpërndarjen e specieve dhe në funksionimin e habitateve.
Por temperatura nuk është i vetmi tregues që po ndryshon.
Reshjet mesatare vjetore në Shqipëri janë rritur me rreth 14.7% gjatë periudhës 1979-2023. Rritja e reshjeve shtrihet në të gjithë territorin, por me intensitet të ndryshëm. Në përgjithësi, ndryshimi varion nga rreth 9% deri në 22%, që korrespondon me një rritje prej afërsisht 87 deri në 257 mm.
Rritjet më të mëdha janë regjistruar në zonat bregdetare jugperëndimore. Fieri, Vlora dhe Gjirokastra kanë shënuar rritje prej rreth 21-22% të reshjeve vjetore. Në zonat qendrore, përfshirë Elbasanin, Tiranën dhe Durrësin, rritja është rreth 13%, ndërsa në Dibër dhe Lezhë është regjistruar një rritje më e vogël, rreth 9%.
Në pamje të parë, një rritje e reshjeve vjetore mund të duket si një lajm pozitiv për një vend që përballet me temperatura më të larta. Por analiza mujore tregon një tablo shumë më komplekse. Më shumë reshje gjatë vitit nuk do të thotë domosdoshmërisht më pak thatësirë.
Rritja e reshjeve mund të shoqërohet me një numër më të vogël episodesh reshjesh, të cilat mund të jenë më intensive. Ndërkohë, muajt e thatë mbeten shumë të zakonshëm. Për Tiranën, nga 540 muajt e analizuar, 39% u klasifikuan si të thatë, 32% si të lagësht dhe 29% si normalë në raport me normat klimatike.
Korriku dhe gushti janë muajt më të thatë, të ndjekur nga prilli, maji dhe qershori. Kjo do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e vitit mund të karakterizohet nga mungesa e reshjeve, ndërsa në periudha të tjera reshjet mund të përqendrohen në episode më të forta.
Ky kontrast është një prej elementeve më të rëndësishme të ndryshimit klimatik në Shqipëri. Problemi nuk është thjesht nëse vendi do të ketë më shumë apo më pak reshje në total, por si do të shpërndahen këto reshje në kohë dhe hapësirë.
Periudhat e zgjatura të thata mund të ndikojnë në disponueshmërinë e ujit, prodhimin bujqësor dhe blegtoral, si dhe në gjendjen e ekosistemeve. Në të njëjtën kohë, reshjet intensive të përqendruara në episode të shkurtra mund të rrisin rrezikun e përmbytjeve, erozionit dhe dëmtimeve të infrastrukturës.
Për Shqipërinë, kjo mund të jetë veçanërisht problematike për bujqësinë, e cila varet ndjeshëm nga disponueshmëria dhe shpërndarja sezonale e ujit. Një periudhë e gjatë e thatë gjatë sezonit të rritjes mund të ndikojë në produktivitetin e kulturave, ndërsa reshjet e forta të përqendruara në pak ditë nuk e zëvendësojnë domosdoshmërisht ujin e humbur gjatë muajve të thatë.
Ndikimet shtrihen edhe te pyjet dhe biodiversiteti. Temperaturat më të larta dhe periudhat e zgjatura pa reshje mund të rrisin stresin hidrik të bimësisë dhe të krijojnë kushte më të favorshme për zjarret në pyje. Për ekosistemet ujore, ndryshimet në sasinë dhe ritmin e reshjeve mund të ndikojnë në regjimin e lumenjve, ligatinave dhe habitateve që varen nga prurjet sezonale.
Në të njëjtën kohë, një klimë më e ngrohtë dhe më e paqëndrueshme mund të favorizojë rritjen e ngjarjeve ekstreme. Ndryshimet në kushtet atmosferike mund të lidhen me një rrezik më të lartë për fenomene si stuhitë, përmbytjet, erërat e forta, breshëri dhe rrufetë.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm është se ndryshimet klimatike nuk ndodhin njësoj në të gjithë Shqipërinë. Të dhënat tregojnë dallime të qarta midis zonave. Korça dhe Kukësi shfaqin rritjet më të mëdha të temperaturës, ndërsa Fieri, Vlora dhe Gjirokastra kanë rritjet më të mëdha të reshjeve mesatare vjetore. Kjo do të thotë se edhe masat e përshtatjes nuk mund të jenë të njëjta për çdo territor.
Në disa territore prioritet mund të jetë menaxhimi i thatësirës dhe burimeve ujore, ndërsa në të tjera përmbytjet, erozioni ose menaxhimi i pyjeve. Për këtë arsye, të dhënat klimatike në nivel lokal janë të rëndësishme për planifikimin e masave të përshtatjes.
Në vitet në vijim, ndryshimet pritet të bëhen edhe më të dukshme. Projeksionet klimatike për rajonin tregojnë mundësinë e një rritjeje të konsiderueshme të temperaturave mesatare deri në fund të shekullit, nëse trendet aktuale të ndryshimeve klimatike vazhdojnë.
Kjo e bën të domosdoshme që ndryshimi klimatik të mos trajtohet vetëm si një çështje e së ardhmes. Të dhënat e 45 viteve të fundit tregojnë se ndryshimet tashmë janë të dukshme. Temperaturat po rriten, periudhat e ngrohta po bëhen më të zakonshme dhe regjimi i reshjeve po ndryshon.
Për Shqipërinë, sfida kryesore është të kuptojë jo vetëm sa po ndryshon klima, por edhe çfarë do të thotë ky ndryshim për secilin territor dhe ekosistem. Monitorimi i vazhdueshëm i temperaturës, reshjeve dhe ngjarjeve ekstreme mund të ndihmojë në parashikimin e rreziqeve dhe në hartimin e masave të përshtatjes./KlimaSot
