Presidentët e Shteteve të Bashkuara dhe Iranit kanë nënshkruar një marrëveshje fillestare paqeje me synimin për t’i dhënë fund luftës mes dy vendeve, duke e bërë atë të hyjë menjëherë në fuqi.
Marrëveshja parashikon rihapjen e Ngushticës së Hormuzit, një plan prej 300 miliardë dollarësh për “rindërtimin” e Iranit, si dhe heqjen e të gjitha sanksioneve amerikane ndaj Teheranit.
Megjithatë, programi bërthamor iranian – arsyeja kryesore që SHBA kishte përmendur për nisjen e konfliktit – mbetet ende objekt negociatash, të cilat do të zhvillohen gjatë një periudhe 60-ditore, me mundësi zgjatjeje nëse të dyja palët bien dakord.
Presidenti amerikan Donald Trump, i cili firmosi dokumentin gjatë samitit të G7 në Francë, mbrojti marrëveshjen duke deklaruar se ajo do të shmangte një “katastrofë ekonomike” globale
“Nuk doja të shihja një katastrofë ekonomike. Nëse konflikti do të vazhdonte, kjo mund të kishte ndodhur,” tha Trump para gazetarëve.
Megjithatë, ai paralajmëroi se SHBA do të ndërmarrë veprime të ashpra ushtarake ndaj Iranit nëse nuk arrihet një marrëveshje përfundimtare.
Edhe presidenti iranian Masoud Pezeshkian konfirmoi nënshkrimin e dokumentit, ndërsa zyrtarë të lartë iranianë shprehën mosbesim ndaj Uashingtonit.
Kryetari i Parlamentit iranian dhe negociatori kryesor, Mohammad Bagher Ghalibaf, deklaroi për mediat shtetërore se Irani mbetet i gatshëm për çdo skenar.
“Nëse armiku nuk e kupton gjuhën e logjikës, do të rikthehemi te gjuha e forcës,” tha ai.
Çfarë përfshin marrëveshja?
Një nga pikat kryesore të dokumentit është përkushtimi i Iranit që të mos zhvillojë apo sigurojë armë bërthamore.
Marrëveshja parashikon gjithashtu që uraniumi i pasuruar iranian të hollohet nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA). Fillimisht, SHBA kishte kërkuar që materiali bërthamor të largohej plotësisht nga territori iranian.
Dokumenti garanton edhe rihapjen e Ngushticës së Hormuzit, një nga korridoret më të rëndësishme tregtare në botë, përmes së cilës kalon rreth 20 për qind e tregtisë globale të naftës dhe gazit natyror të lëngshëm.
Për 60 ditët e para nuk do të ketë tarifa për anijet që kalojnë nëpër këtë rrugë ujore strategjike, por marrëveshja lë të hapur mundësinë e vendosjes së tarifave në të ardhmen.
Ghalibaf deklaroi se Ngushtica e Hormuzit “nuk do të rikthehet në kushtet para luftës”, duke lënë të kuptohet se Irani mund të vendosë tarifa pas përfundimit të periudhës fillestare.
Reagime të forta në SHBA
Marrëveshja ka shkaktuar debat të ashpër në Uashington, duke hasur kundërshtime si nga republikanët ashtu edhe nga demokratët.
Senatori republikan nga Luiziana, Bill Cassidy, e cilësoi atë si “gabimin më të madh të politikës së jashtme në dekada”.
Ndërkohë, senatori republikan Ted Cruz kritikoi fondin prej 300 miliardë dollarësh të parashikuar për rindërtimin e Iranit.
“T’u japësh miliarda dollarë fanatikëve teokratikë që duan të na shkatërrojnë nuk është ide e mirë,” deklaroi Cruz.
Administrata amerikane ka mohuar se fondi do të financohet nga SHBA, duke sqaruar se investimet mund të vijnë nga vende të treta, si Emiratet e Bashkuara Arabe, nëse Irani respekton marrëveshjen.
Trump gjithashtu deklaroi se asetet iraniane të ngrira gjatë konfliktit duhet t’i kthehen Teheranit.
“Nuk janë paratë tona, janë paratë e tyre dhe ne i kemi ngrirë. Në një moment do të duhet t’ua kthejmë,” tha ai.
Nga ana tjetër, demokratët e kanë kritikuar ashpër marrëveshjen, duke argumentuar se ajo nuk adreson mbështetjen e Iranit për grupet aleate në rajon apo programin e raketave balistike.
Senatorja Jeanne Shaheen e quajti marrëveshjen “shumë të keqe” dhe tha se ajo nuk arrin objektivat që Trump kishte shpallur në fillim të luftës.
Tregjet reagojnë pozitivisht
Pas njoftimit të marrëveshjes, çmimet e naftës shënuan rënie. Nafta Brent ra me rreth 1 për qind në tregjet aziatike, megjithëse mbetet ende mbi nivelet që kishte para nisjes së konfliktit.
Trump argumentoi se perspektiva e paqes ka ndikuar pozitivisht edhe në tregjet financiare.
“Sa herë që flisnim për paqe, tregjet rriteshin menjëherë. Sa herë që flisnim për dështim të negociatave, ato binin ndjeshëm,” deklaroi presidenti amerikan.
Tashmë të dyja palët kanë në dispozicion deri në 60 ditë për të arritur një marrëveshje përfundimtare që do të përcaktojë të ardhmen e marrëdhënieve mes SHBA-së dhe Iranit, si dhe fatin e programit bërthamor iranian.
