Shembja e urës së Dragostunjës në aksin Librazhd–Prrenjas është më shumë sesa një incident lokal.
Ajo është një sinjal alarmi për gjendjen e një pjese të konsiderueshme të urave në rrjetin kombëtar, disa prej të cilave prej vitesh kanë shfaqur problematika strukturore, dëmtime nga përmbytjet, rrëshqitjet apo mungesën e mirëmbajtjes periodike.
Programi “Building Resilient Bridges” është konceptuar si një qasje shumëfazore (MPA), me një financim total 100 milionë dollarë. Faza e parë, në vlerën 55 milionë dollarë, ka nisur në 2023, ndërsa faza e dytë, me 45 milionë dollarë, parashikohet të nisë në 2027.
Objektivi është i qartë: rritja e rezistencës së urave ndaj ndryshimeve klimatike dhe fatkeqësive natyrore, si dhe përmirësimi i menaxhimit të aseteve rrugore.
Por ndërkohë që programi është në zbatim, Dragostunja shembet.
Një problem i njohur prej vitesh
Dokumenti i Bankës Botërore e pranon hapur se një pjesë e konsiderueshme e urave në Shqipëri janë në fund të jetës së tyre teknike. Sipas vlerësimeve të përfshira në projekt, mbi 30 ura konsiderohen në rrezik të menjëhershëm dështimi strukturor, ndërsa qindra të tjera kanë kaluar jetëgjatësinë e projektimit dhe kanë marrë vetëm mirëmbajtje minimale ndër vite.
Rrjeti kombëtar përfshin 803 ura, shumë prej të cilave janë ndërtuar me standarde të ndryshme – sovjetike, italiane apo shqiptare – përpara harmonizimit me Eurokodet europiane.
Kjo do të thotë se një pjesë e strukturave janë projektuar për ngarkesa dhe kushte klimatike shumë më të ulëta se ato që përballen sot.
Në këtë kontekst, rasti i Dragostunjës nuk është përjashtim, por simptomë.
Klima dhe fatkeqësitë po rrisin presionin mbi urat
Shqipëria renditet ndër vendet më të ekspozuara në Europë ndaj përmbytjeve, tërmeteve dhe rrëshqitjeve. Vetë analiza e përfshirë në projekt tregon se humbjet mesatare vjetore nga përmbytjet në korridoret kryesore rrugore janë në dhjetëra milionë dollarë, ndërsa infrastruktura rrugore është ndër asetet më të prekura.
Përmbytjet dhe erozioni i shtratit të lumenjve dëmtojnë themelet dhe abutmentet e urave. Rrëshqitjet destabilizojnë akseset. Rritja e intensitetit të reshjeve shton rrezikun e nënkalimit të kapaciteteve hidraulike të projektimit. Nëse këto faktorë nuk integrohen në projektim dhe monitorim, çdo ndërhyrje mbetet e përkohshme.
Dragostunja u godit pikërisht nga një kombinim faktorësh gjeologjikë dhe klimatikë, në një segment që prej ditësh po përballej me lëvizje masive dheu. Kjo e bën pyetjen më të fortë: a po funksionon sistemi i parandalimit?
Problemi kryesor: mungesa e mirëmbajtjes sistematike
Një nga konstatimet më të rëndësishme të dokumentit është se urat në rrjetin kombëtar nuk kanë buxhet të dedikuar për mirëmbajtje periodike. Ndërhyrjet kryhen shpesh në mënyrë ad hoc, pas ngjarjeve ekstreme, jo mbi bazë planifikimi shumëvjeçar.
Sistemi ekzistues i menaxhimit të urave (BMS) është kryesisht një databazë e vjetër, pa module të avancuara për analizë degradimi, risku apo planifikim financiar. Kjo do të thotë se prioritetet shpesh vendosen pas dëmit, jo përpara tij.
Në këto kushte, edhe një urë që riparohet sot mund të rikthehet në problem pas pak vitesh, nëse nuk monitorohet dhe nuk mirëmbahen elementët mbrojtës si sistemet e drenazhimit, mbrojtjet e shtratit të lumit apo strukturat mbajtëse anësore.
100 milionë dollarë: investim transformues apo kredi reaktive?
Faza e parë e programit synon rehabilitimin, rindërtimin ose ndërtimin e rreth 15 urave, si dhe ndërtimin e kapaciteteve institucionale për menaxhim më të mirë të aseteve. Faza e dytë do të vazhdojë me 15 ura të tjera dhe operacionalizimin e plotë të sistemit të menaxhimit.
Në teori, kjo qasje është e drejtë: nuk mjafton betoni i ri, duhet sistem i ri menaxhimi. Por rastet si Dragostunja tregojnë se hendeku midis projektit dhe realitetit në terren mbetet i madh.
Nëse sistemi i ri i menaxhimit (RAMS/BMS), auditimet e reziliencës klimatike dhe planifikimi shumëvjeçar i mirëmbajtjes nuk implementohen me rigorozitet, 100 milionë dollarët rrezikojnë të mbulojnë vetëm pjesën më urgjente të problemit, jo ta zgjidhin atë.
Dragostunja si test për reformën
Shembja e Dragostunjës duhet të shërbejë si test real për programin “Ura të Qëndrueshme”. Pyetjet kyçe janë: a ishte kjo urë e inventarizuar si me risk?
A ishte pjesë e listës prioritare?
A kishte inspektime të rregullta strukturore?
A ishin sinjalizuar më herët problemet?
Nëse përgjigjet janë pozitive, atëherë kemi problem reagimi. Nëse janë negative, kemi problem monitorimi.
Në të dy rastet, çështja nuk është thjesht cilësia e një ndërtimi, por funksionimi i një sistemi të tërë.
Dragostunja nuk është një episod i izoluar. Ajo është një kujtesë se infrastruktura nuk shembet brenda natës; ajo degradohet për vite me radhë.
Dhe nëse menaxhimi mbetet më i dobët se betoni, edhe kreditë shumëmilionëshe nuk mjaftojnë për ta mbajtur në këmbë.
