Sot në Shqipëri, TVSH-ja për produktet bujqësore, blegtorale dhe ushqimet është 20%, ndërkohë që mesatarja në BE është rreth 9%. Në vendet fqinje aplikohen norma shumë më të ulëta të TVSH-së, nga 5–10%.
A është e domosdoshme në Shqipëri një reformë e thellë, e cila rregullon masën dhe mënyrën e taksimit të produkteve bujqësore, blegtorale dhe ushqimeve bazë?
Mbështetja direkte për fermerët në Shqipëri është relativisht e ulët krahasuar me atë të vendeve të BE-së.
Në një kohë kur sot shumica e familjeve shqiptare shpenzojnë deri në 60% të të ardhurave të tyre për ushqim, çmimet e produkteve bazë vazhdojnë të mbeten një nga shqetësimet kryesore ekonomike dhe sociale në vend. Shqipëria aplikon një nga nivelet më të larta të Tatimit mbi Vlerën e Shtuar (TVSH) për ushqimet në rajon dhe më gjerë në Europë, duke rënduar drejtpërdrejt mbi konsumatorin.
A është ky problem vetëm çështje taksash apo ka edhe problematika të tjera që duhen marrë në konsideratë?
Nëse bëjmë një analizë ekonomike, ajo tregon se situata është më komplekse dhe kërkon një qasje të integruar që përfshin tre shtylla kryesore: reformën fiskale, mbështetjen e prodhimit vendas dhe rregullimin e tregut.
TVSH e lartë dhe barra mbi konsumatorin.
Aktualisht, Shqipëria aplikon një TVSH prej 20% për pothuajse të gjitha produktet ushqimore, përfshirë ato bazë si buka, qumështi, vezët dhe perimet. Ky model është në kontrast të fortë me vendet e Bashkimit Europian, ku ushqimet bazë taksohen me norma shumë më të ulëta, shpesh nga 0% deri në 10%.
Kjo diferencë ka pasoja të drejtpërdrejta: familjet me të ardhura të ulëta, që shpenzojnë pjesën më të madhe të buxhetit për ushqim, preken më shumë nga ky nivel taksimi. Në thelb, sistemi aktual fiskal rezulton regresiv, duke rritur pabarazinë ekonomike.
Një reformë që ul TVSH-në për ushqimet bazë në nivelin 5–10% do të sillte një ulje të menjëhershme të çmimeve për konsumatorët, duke lehtësuar presionin financiar mbi familjet dhe duke rritur fuqinë blerëse.
Bujqësia dhe blegtoria në Shqipëri është një potencial i pashfrytëzuar.
Ndërkohë, një nga arsyet kryesore pse çmimet mbeten të larta është prodhimi i kufizuar vendas. Shqipëria, pavarësisht potencialit të saj natyror, nuk ka arritur të zhvillojë një sektor bujqësor dhe blegtoral konkurrues. Fermerët përballen me kosto të larta për karburantin, plehrat kimike dhe inputet e tjera, ndërkohë që mbështetja nga shteti mbetet e kufizuar krahasuar me standardet europiane. Në vendet e BE-së, subvencionet janë një element kyç për stabilizimin e prodhimit dhe uljen e kostove.
Një program i mirëstrukturuar mbështetës në Shqipëri do të duhej të përfshinte:
- Subvencione direkte për fermerët dhe blegtorët.
- Ulje të kostos së inputeve.
- Investime në magazinim, përpunim dhe logjistikë.
Efekti i këtyre masave nuk do të ishte i menjëhershëm, por për një periudhë afatmesme do të çonte në rritje të prodhimit vendas dhe ulje të varësisë nga importet, duke stabilizuar çmimet.
Tregu dhe roli i ndërmjetësve?
Një tjetër hallkë problematike është mënyra se si funksionon tregu ushqimor në Shqipëri. Shpesh, ekziston një diferencë e madhe midis çmimit që merr fermeri dhe atij që paguan konsumatori. Kjo vjen si pasojë e një zinxhiri të gjatë ndërmjetësish, mungesës së organizimit të tregut dhe nivelit të lartë të informalitetit.
Formalizimi i tregut dhe krijimi i kanaleve direkte midis prodhuesit dhe konsumatorit do të ndihmonin në uljen e kostove dhe rritjen e transparencës. Po ashtu, kontrolli i praktikave abuzive dhe rritja e konkurrencës janë elementë thelbësorë për një treg më efikas.
Sa kushton një reformë e tillë?
Një paketë e plotë reformash do të kishte një kosto të konsiderueshme për buxhetin e shtetit, e vlerësuar në rreth 300–350 milionë euro në vit. Kjo përfshin humbjen e të ardhurave nga ulja e TVSH-së, subvencionet për sektorin bujqësor dhe investimet në infrastrukturë dhe formalizim.
Megjithatë, kjo kosto mund të kompensohet pjesërisht përmes: reduktimit të evazionit fiskal,
rritjes së taksimit për sektorët me fitime të larta,
përfitimit nga fondet e Bashkimit Europian.
Në një periudhë më afatgjatë, do të kishim një ekonomi më formale dhe një sektor prodhues më të fortë, i cili do të gjeneronte më shumë të ardhura për shtetin.
Një reformë e tillë është e domosdoshme pasi ofron një zgjedhje të qëndrueshme dhe përmirësim të vazhdueshëm.
Në thelb, ulja e çmimeve të ushqimeve në Shqipëri nuk mund të arrihet me masa të izoluara. Ulja e TVSH-së pa rritur prodhimin vendas do të kishte efekt të kufizuar, ndërsa subvencionet pa rregullim të tregut mund të mos përkthehen në çmime më të ulëta për konsumatorin.
Vetëm një qasje e integruar, që kombinon politikën fiskale me mbështetjen e prodhimit dhe reformimin e tregut, mund të sjellë rezultate të qëndrueshme. Sistemi aktual fiskal është jo optimal për një ekonomi me të ardhura të ulëta.
Politikat e fragmentuara nuk japin efekt. Reforma e integruar është e domosdoshme për uljen e çmimeve.
Gjendur në këto kushte rekomandohet:
- Ulje e menjëhershme e TVSH-së për ushqimet bazë.
- Rritje graduale e subvencioneve.
- Formalizim i plotë i tregut.
- Harmonizim me praktikat e BE-së.
Në një vend ku ushqimi zë pjesën më të madhe të shpenzimeve familjare, tregon se kjo çështje nuk është thjesht një çështje ekonomike, por është një çështje e drejtpërdrejtë e mirëqenies dhe stabilitetit social. /Erles Qypi
