Nga “Der Standard”/ Një foto nga parlamenti i Shqipërisë tregon një ekran ku shfaqet një ministër virtual i veshur me veshje tradicionale shqiptare. Flamujt e Shqipërisë dhe të BE-së janë të dukshëm në sfond. Personeli i sigurisë dhe një kameraman qëndrojnë përpara ekranit, duke filmuar skenën.
“Diella” është Ministrja e Inteligjencës Artificiale e Shqipërisë. Sipas faqes së internetit të qeverisë, përgjegjësitë e saj përfshijnë dixhitalizimin e plotë të proceseve qeveritare dhe integrimin e inteligjencës artificiale në sektorët kryesorë të vendit. Ato filluan me vetë “Diellën”. Ajo është një robot i inteligjencës artificiale, e veshur me veshje tradicionale shqiptare, e krijuar për të luftuar korrupsionin. Por tani krijuesit e saj janë në gjyq.
Krahu i zgjatur i Ramës
Shtatorin e kaluar, kryeministri shqiptar Edi Rama e prezantoi “Diellën” si anëtare të re të kabinetit të tij. Roli i saj ishte të siguronte që tenderët publikë të kryheshin në mënyrë efikase dhe pa ryshfet. Duke i lënë këto vendime “jashtë ministrive”, procesi do të bëhej “100% i pakorruptueshëm dhe 100% transparent”, u tha. Për më tepër, duke aluduar në problemin e nepotizmit, u shtua: “Diella nuk ka kushërinj, sepse kushërinjtë janë një problem i madh në Shqipëri”. Më parë, boti ishte përdorur si një asistent i inteligjencës artificiale në platformën online e-Albania.
Në realitet, megjithatë, pushteti mbeti te Rama, i cili emëroi “Diellën” me dekret presidencial. “Ajo është vajza ime dhe është shumë besnike ndaj babait të saj”, deklaroi ai madje në atë kohë. Ministrja e Inteligjencës Artificiale u zhvillua nga agjencia kombëtare e informacionit e Shqipërisë AKSHI. Kjo agjenci është përgjegjëse për transformimin dixhital dhe raporton drejtpërdrejt te kryeministri.
Prandaj, Lutfi Dervishi, ish-drejtori i Transparency International Albania, argumentoi për “Die Zeit” se Diella po fshihte korrupsionin e vjetër pas softuerit të ri. Ndërsa ideja e prokurimit publik pa korrupsion tingëllon tërheqëse, ajo kërkon një sistem transparent dhe të përgjegjshëm, diçka që ai nuk beson se do të ekzistojë nën Ramën. Në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International, Shqipëria renditet e 80-ta nga 180 vende të anketuara.
Shkelja e ndarjes së pushteteve
Sipas ORF-së, Gazment Bardhi, kreu parlamentar i Partisë Demokratike (PD), e përshkroi Diellën si një “fantazi propagandistike” të Ramës dhe si një “fasadë virtuale për të fshehur vjedhjet gjigante të përditshme të kësaj qeverie”.
Partia e tij ngriti gjithashtu një padi ligjore kundër ministres së Inteligjencës Artificiale. Ata argumentojnë se, sipas kushtetutës, vetëm njerëz të vërtetë mund të mbajnë poste qeveritare dhe se një algoritëm nuk është përgjegjës ndaj qytetarëve. Për më tepër, ata pretendojnë se dekreti shkel ndarjen e pushteteve, pasi krijon një strukturë të re ministrore pa bazë ligjore dhe i cakton kryeministrit përgjegjësi të reja jashtë kuadrit kushtetues. Një vendim nga Gjykata e Lartë e Shqipërisë pritet të martën.
Kërcënime dhe rrëmbime
Që në dhjetor, prokuroria po heton krijuesit e Diellës. Zyra e Prokurorit të Posaçëm për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar i la në arrest shtëpiak si drejtoreshën e AKSHI-t ashtu edhe zëvendësen e saj. Sipas ORF-së (Korporata Austriake e Transmetimeve ), ato dyshohen se u kanë dhënë kontrata kompanive të afërta. Kërcënimet, frikësimet dhe madje edhe rrëmbimet thuhet se janë përdorur për të eliminuar konkurrentët.
Në këtë kontekst, u bënë thirrje edhe për dorëheqjen e Ramës, por ai kundërshtoi: “Më parë, njerëzit duhej të prisnin në radhë për çdo dokument, madje edhe për një certifikatë të thjeshtë. AKSHI u ka kursyer qytetarëve mbi 600 milionë euro dhe mbi 7000 vjet kohë në radhë.”
Imazhi
Dhe një çështje e tretë ligjore është gjithashtu në proces: Fytyra dhe zëri i Diellës u huazuan nga aktorja Anila Bisha. Sipas Korporatës Austriake të Transmetimeve (ORF) , Bisha tani ka paditur qeverinë për përdorim të paligjshëm të avatarit të saj. Ajo pretendon se materiali video dhe audio ishte menduar vetëm për përdorim me chatbot-in E-Albania dhe kontrata përkatëse skadoi në fund të vitit 2025. Ajo pohon se nuk ka dhënë kurrë pëlqimin për përdorimin e tij për ministrin e Inteligjencës Artificiale. Një përfaqësues i qeverisë i hodhi poshtë akuzat: “Sipas mendimit tonë, pretendimi është plotësisht i pabazuar.”
Për sa kohë Diella, “datëlindjen” e së cilës qeveria e rendit si 19 janar 2025, do të vazhdojë të ekzistojë, do të varet nga disa vendime gjyqësore.
